Во јавноста повторно е во фокус една од најконтроверзните, но и најперспективни линии во современата невронаука: лабораториски одгледан „мини-мозок“ од човек, односно церебрален органоид, е имплантиран во мозок на новороден стаорец и таму добил крвна циркулација, по што почнал да се поврзува со невронските мрежи на животното. Целта, според истражувачките тимови што ја развиваат технологијата, не е создавање „човечки мозок“ во животно, туку добивање модел во кој човечките неврони созреваат во реална биолошка средина и можат да се следат како градат кола поврзани со сетилни дразби и однесување.
За да се разбере зошто ова е научно значајно, треба да се знае што се органоиди: 3Д структури од човечки клетки (најчесто од матични клетки) кои во лабораторија формираат ткиво што личи на делови од мозокот. Тие се моќна алатка за истражување, но имаат крупно ограничување: во „сад“ немаат сопствена васкуларизација, немаат природни влезови од сетилата и немаат реални излези кон други мозочни региони. Тоа ги држи во „помлад“ развоен стадиум и ја ограничува нивната употребливост кога се бара сложена мрежна динамика – токму она што е клучно за многу невроразвојни и психијатриски нарушувања.
Во трудовите што најчесто се поврзуваат со ваквите резултати, тимот предводен од Серѓиу Пашка на Универзитет Стенфорд опишува трансплантација на органоиди во стаорчиња стари само неколку дена. По имплантацијата, клетки од животното навлегуваат во човечкото ткиво и оформуваат крвни садови, што му обезбедува хранливи материи и сигнални молекули – услови што во лабораторија недостигаат. Паралелно, органоидот добива електрични „влезови“ од околниот мозок и почнува да се вклопува во постоечките кола. Во дел од експериментите, човечките неврони покажуваат реакција на стимул од мустаќите – сетилен сигнал што стаорците го обработуваат со висока прецизност – што е индикатор за функционална интеграција.
Најчувствителниот дел од приказната е моментот кога истражувачите демонстрираат дека активирањето на човечкото ткиво може да се „прочита“ како промена во однесување. Во експеримент со оптогенетика (активација со светлина), стаорците учат да поврзат светлосни импулси што го активираат имплантираниот органоид со награда (вода), што имплицира дека човечките неврони се вклучиле во кола поврзани со мотивација и наградување. Во исто време, истражувачите нагласуваат дека на тестови за страв и меморија не се забележани драматични разлики во споредба со контроли, што е важно за аргументот дека моделот не „хуманизира“ животно на начин што би го менувал неговиот когнитивен статус преку ноќ.
Покрај „демонстрацијата на интеграција“, ваквите модели се продаваат и како практична алатка за болести. Во Универзитет Стенфорд-истражувањето, на пример, се споредуваат органоиди изведени од пациент со редок генетски синдром поврзан со аутизам и епилепсија со органоиди од здрав донор, имплантирани во симетрични региони во истиот мозок. По неколку месеци се детектираат разлики во електричната активност и морфологијата на невроните – нешто што, според авторите, било потешко да се „фати“ кога органоидите се развиваат само во лабораториски услови. Тоа ја отвора можноста идните терапии да се тестираат во систем кој е поблиску до реалната физиологија, без да се зема мозочно ткиво од човек.
Но, токму „побрлиску до реалноста“ ја носи и главната контроверзија. Неколку независни научни коментари предупредуваат дека иако органоидите не се свесни „мини-мозоци“ во човечка смисла, комбинирањето човечко нервно ткиво со мозок на животно отвора прашања за границите: колкав обем човечки клетки е дозволив, во кои видови животни, и со какви тестови се следи дали се менуваат когнитивните капацитети и благосостојбата на животното. Во таа рамка, ISSCR во своите насоки потенцира ригорозен надзор, транспарентност и пропорционална етичка проценка за области како органоиди и химерни истражувања – токму затоа што науката брзо се движи, а јавната доверба лесно се губи кога објаснувањата звучат како научна фантастика.
Во последниве години се појавуваат и комплементарни резултати: други тимови покажуваат дека органоиди можат да се интегрираат и во мозок на возрасни стаорци, најчесто во контекст на повреда на кортексот, па дури и да покажат одговор на визуелни стимулуси – што ја шири клиничката фантазија за „поправка“ на оштетени мозочни региони по мозочен удар или траума. Но ова засега останува во домен на експериментална невробиологија: успешна интеграција не значи терапија, а од лабораториски модел до клиничка примена стојат години безбедносни, регулаторни и етички бариери.
